Pakistan đối mặt với 'đại dịch thầm lặng': 300.000 trẻ sinh non mắc bệnh võng mạc mỗi năm, lời kêu gọi khẩn thiết về chương trình sàng lọc toàn quốc

Cú sốc từ con số 300.000: Khi sự sống được cứu, đôi mắt lại tắt lịm

Con số 300.000 vang lên như một tiếng sét trong hội trường bệnh viện mắt Al-Shifa Trust hôm thứ Ba. Đó không phải là số liệu thống kê khô khan về một căn bệnh truyền nhiễm, mà là số trẻ sinh non tại Pakistan mắc bệnh võng mạc (ROP) mỗi năm. Tôi đã theo dõi những con số này trong nhiều năm, chứng kiến cách mà ngành y tế toàn cầu vật lộn với một nghịch lý tàn nhẫn: chúng ta càng cứu được nhiều trẻ sinh non sống sót, chúng ta lại càng tạo ra nhiều nạn nhân tiềm năng của một căn bệnh có thể phòng ngừa được.

Khi tôi còn làm việc tại Busan, tôi từng chứng kiến cách Hàn Quốc xây dựng hệ thống sàng lọc sơ sinh toàn diện, từ chuyển hóa đến thính lực. Nhưng ở Pakistan, câu chuyện đang diễn ra theo một chiều hướng khác. Các bác sĩ nhãn khoa hàng đầu tại Al-Shifa Trust, một trong những bệnh viện mắt lớn nhất nước này, vừa đưa ra cảnh báo gây chấn động: đất nước đang phải đối mặt với một 'đại dịch thầm lặng' về bệnh võng mạc ở trẻ sinh non. Họ kêu gọi chính phủ phải ngay lập tức ban hành chính sách sàng lọc bắt buộc trên toàn quốc, trước khi hàng nghìn trẻ em rơi vào cảnh mù lòa vĩnh viễn mà hoàn toàn có thể ngăn chặn được.

Bức tranh toàn cảnh: Từ phòng chăm sóc đặc biệt đến nguy cơ mù lòa

Để hiểu được mức độ nghiêm trọng của vấn đề, chúng ta cần nhìn vào bức tranh tổng thể về tình hình chăm sóc sức khỏe trẻ sơ sinh tại Pakistan. Quốc gia Nam Á này ghi nhận khoảng 1 triệu ca sinh non mỗi năm, một con số khổng lồ phản ánh cả quy mô dân số lẫn những thách thức trong hệ thống y tế. Trong số đó, theo ước tính từ các chuyên gia tại Al-Shifa Trust, có tới 300.000 trẻ phát triển các mức độ khác nhau của bệnh võng mạc.

Bệnh võng mạc ở trẻ sinh non (ROP) là một căn bệnh nguy hiểm, tấn công trực tiếp vào võng mạc – lớp mô nhạy cảm với ánh sáng nằm phía sau mắt. Ở trẻ sinh non, sự phát triển của các mạch máu trong võng mạc bị gián đoạn do sinh non, dẫn đến sự phát triển bất thường. Những mạch máu này có thể phát triển sai hướng, gây chảy máu, sẹo và trong trường hợp nghiêm trọng, có thể gây bong võng mạc – dẫn đến mù lòa vĩnh viễn.

Điều đáng lo ngại là tỷ lệ mắc ROP tại Pakistan được ước tính lên tới 30% – một con số nằm ở mức cao nhất trong các ước tính toàn cầu. Tại các quốc gia phát triển, tỷ lệ này thường dao động từ 10-20% ở trẻ sinh non. Sự chênh lệch này không phải là ngẫu nhiên. Nó phản ánh một thực tế đau lòng về chất lượng chăm sóc tại các đơn vị chăm sóc đặc biệt dành cho trẻ sơ sinh (NICU) ở Pakistan, đặc biệt là trong việc quản lý oxy.

Nghịch lý của sự sống: Khi thành tựu y khoa tạo ra thách thức mới

Cốt lõi của vấn đề nằm ở một nghịch lý mà ít người nhận ra. Trong hai thập kỷ qua, Pakistan đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong việc cải thiện tỷ lệ sống sót của trẻ sinh non. Những tiến bộ trong chăm sóc hô hấp, kiểm soát nhiễm trùng và dinh dưỡng đã giúp nhiều trẻ sinh cực non, chỉ từ 28-32 tuần tuổi thai, có cơ hội sống sót cao hơn bao giờ hết.

Nhưng chính sự thành công này lại tạo ra một thách thức mới. Trẻ sinh non sống sót là những đối tượng có nguy cơ cao nhất phát triển ROP. Trước đây, nhiều trẻ sinh non ở mức cực thấp có thể không sống sót, đồng nghĩa với việc gánh nặng ROP không được thể hiện rõ. Ngày nay, khi ngày càng nhiều trẻ sống sót, số lượng trẻ cần được sàng lọc và điều trị ROP tăng lên theo cấp số nhân.

Đây là một 'vấn đề sức khỏe thế hệ thứ hai' điển hình – một hệ quả tất yếu của sự phát triển y tế. Các quốc gia phát triển đã trải qua giai đoạn này từ những năm 2026-2026, khi họ phải xây dựng các chương trình sàng lọc ROP toàn diện để đối phó với 'làn sóng' trẻ sinh non sống sót. Pakistan đang ở giai đoạn đầu của quá trình chuyển đổi này, và câu hỏi đặt ra là liệu họ có học được bài học từ những người đi trước hay không.

Phân tích chuyên sâu: Khoảng trống trong hệ thống sàng lọc

Khi phân tích kỹ lưỡng khuyến nghị của các bác sĩ tại Al-Shifa Trust, tôi nhận thấy một khoảng trống nghiêm trọng trong hệ thống y tế Pakistan. Lời kêu gọi về 'sàng lọc bắt buộc' – mặc dù hoàn toàn đúng đắn và phù hợp với khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – lại không đi kèm với một kế hoạch triển khai cụ thể.

Theo hướng dẫn của WHO, tất cả trẻ sinh non dưới 32 tuần tuổi thai hoặc có cân nặng dưới 1.500 gram cần được sàng lọc mắt trong khoảng thời gian từ 4-6 tuần sau sinh. Việc sàng lọc này cần được thực hiện bởi các bác sĩ nhãn khoa được đào tạo chuyên sâu về ROP, sử dụng các thiết bị chuyên dụng như kính soi đáy mắt gián tiếp hoặc máy chụp ảnh võng mạc.

Nhưng câu hỏi đặt ra là: Pakistan có đủ nguồn lực để thực hiện điều này không? Với khoảng 1 triệu trẻ sinh non mỗi năm, và giả định rằng một tỷ lệ đáng kể trong số đó đáp ứng tiêu chí sàng lọc, hệ thống y tế sẽ cần phải xử lý một khối lượng công việc khổng lồ. Trong khi đó, số lượng bác sĩ nhãn khoa tại Pakistan – ước tính khoảng 2.000 người cho dân số hơn 240 triệu – là hoàn toàn không đủ để đáp ứng nhu cầu này.

Điểm nghẽn về nhân lực và hạ tầng: Bài toán khó cho chính phủ

Sự tập trung nguồn lực tại các bệnh viện lớn như Al-Shifa Trust tạo ra một nghịch lý khác. Mặc dù bệnh viện này có đội ngũ chuyên gia hàng đầu và cơ sở vật chất hiện đại, nhưng phạm vi hoạt động của họ chỉ giới hạn ở một số thành phố lớn. Trong khi đó, phần lớn trẻ sinh non tại các vùng nông thôn – nơi chiếm tới 60% dân số – hầu như không có cơ hội tiếp cận với dịch vụ sàng lọc chuyên khoa.

Đây là một vấn đề mang tính cấu trúc mà không thể giải quyết trong một sớm một chiều. Tại Hàn Quốc, nơi tôi đã sống và làm việc, hệ thống sàng lọc ROP được xây dựng dựa trên mạng lưới các trung tâm y tế công cộng và bệnh viện đa khoa, với sự phối hợp chặt chẽ giữa các khoa sản, nhi và mắt. Pakistan, với hệ thống y tế phân mảnh và sự phân quyền cho chính quyền các tỉnh theo Tu chính án thứ 18, sẽ phải đối mặt với những thách thức to lớn trong việc xây dựng một chương trình quốc gia thống nhất.

Thêm vào đó, tình trạng 'chảy máu chất xám' trong ngành y tế đang làm trầm trọng thêm tình hình. Nhiều bác sĩ nhãn khoa và chuyên gia sơ sinh được đào tạo bài bản tại Pakistan đã bị thu hút bởi mức lương và điều kiện làm việc tốt hơn ở các quốc gia vùng Vịnh, Vương quốc Anh hoặc các nước phát triển khác. Điều này khiến cho nguồn nhân lực trong nước càng trở nên khan hiếm.

Góc nhìn phản biện: Tôi có thể đã sai ở đâu?

Trước khi đưa ra kết luận cuối cùng, tôi cần phải tự xem xét lại các lập luận của mình. Liệu con số 300.000 ca ROP mỗi năm có thực sự chính xác? Phương pháp ước tính này không được tiết lộ công khai, và nếu dựa trên dữ liệu từ một bệnh viện đơn lẻ như Al-Shifa Trust, có thể có sự sai lệch đáng kể so với thực tế toàn quốc.

Thực tế lâm sàng cho thấy, không phải tất cả 300.000 ca ROP đều cần điều trị. Phần lớn các trường hợp ROP ở mức độ nhẹ có thể tự thoái lui mà không cần can thiệp. Chỉ khoảng 5-10% các trường hợp ROP phát triển đến mức độ nặng cần điều trị. Điều này có nghĩa là số ca thực sự cần can thiệp y tế có thể chỉ rơi vào khoảng 15.000-30.000 ca mỗi năm – một con số vẫn rất lớn, nhưng khác biệt đáng kể so với 300.000.

Tuy nhiên, ngay cả với con số thận trọng hơn này, vấn đề vẫn mang tính nghiêm trọng cao. 'Hàng nghìn trẻ em cần phẫu thuật' – như bài báo đề cập – là một con số đủ lớn để đòi hỏi sự can thiệp khẩn cấp từ chính phủ. Và quan trọng hơn, sự khác biệt giữa 300.000 và 30.000 không làm thay đổi bản chất của vấn đề: Pakistan đang thiếu một hệ thống sàng lọc ROP quốc gia, và hàng nghìn trẻ em đang phải gánh chịu hậu quả không đáng có.

Chi phí của sự bất hành động: Bài toán kinh tế bị bỏ ngỏ

Một trong những thiếu sót lớn nhất trong bài báo là việc không đề cập đến khía cạnh kinh tế của vấn đề. Chi phí để ngăn ngừa mù lòa do ROP thực sự không quá cao nếu so sánh với gánh nặng lâu dài mà nó tạo ra.

Hãy thử làm một phép tính đơn giản. Chi phí cho một lần khám sàng lọc mắt bằng kính soi đáy mắt gián tiếp tại Pakistan có thể chỉ khoảng 5-10 USD. Với 1 triệu trẻ sinh non mỗi năm, chi phí sàng lọc toàn bộ sẽ vào khoảng 5-10 triệu USD mỗi năm – một con số không nhỏ nhưng hoàn toàn nằm trong khả năng chi trả của ngân sách y tế quốc gia.

Trong khi đó, chi phí điều trị cho một ca ROP nặng có thể lên tới 500-2.000 USD cho mỗi mắt, tùy thuộc vào phương pháp điều trị (laser hoặc tiêm thuốc kháng VEGF). Nhưng nếu không được điều trị, một đứa trẻ bị mù sẽ phải gánh chịu chi phí suốt đời: giáo dục đặc biệt, chăm sóc y tế, mất khả năng lao động – ước tính lên tới 10.000-30.000 USD cho mỗi trường hợp tại các quốc gia đang phát triển.

Nói cách khác, mỗi USD chi cho sàng lọc có thể tiết kiệm được 10-20 USD chi phí dài hạn. Đây là một trong những khoản đầu tư y tế có hiệu quả kinh tế cao nhất mà bất kỳ chính phủ nào cũng có thể thực hiện. Nhưng vấn đề không chỉ là tiền bạc – đó là vấn đề về ưu tiên chính sách và năng lực thực thi.

Vai trò của các tổ chức quốc tế và khu vực tư nhân

Trong bối cảnh chính phủ Pakistan đang phải đối mặt với nhiều ưu tiên cạnh tranh – từ xóa sổ bệnh bại liệt đến giảm tỷ lệ tử vong mẹ – vai trò của các tổ chức quốc tế và khu vực tư nhân trở nên đặc biệt quan trọng.

Các tổ chức phi chính phủ quốc tế như SightSavers, Fred Hollows Foundation, hoặc các chương trình của WHO và UNICEF có thể đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho một chương trình sàng lọc ROP quốc gia. Sáng kiến VISION 2026 của WHO – mục tiêu loại bỏ mù lòa có thể phòng ngừa được vào năm 2026 – là một khuôn khổ phù hợp mà Pakistan có thể tận dụng.

Bên cạnh đó, sự tham gia của khu vực tư nhân cũng rất quan trọng. Các công ty dược phẩm sản xuất thuốc kháng VEGF như bevacizumab (Avastin) – một loại thuốc có chi phí thấp và hiệu quả cao trong điều trị ROP – có thể cung cấp thuốc với giá ưu đãi cho các chương trình y tế công cộng. Các nhà sản xuất thiết bị y tế cũng có thể đóng góp bằng cách cung cấp máy chụp ảnh võng mạc với chi phí hợp lý.

Tuy nhiên, cần phải nhấn mạnh rằng vai trò của các tổ chức quốc tế và khu vực tư nhân chỉ là bổ trợ. Trách nhiệm chính vẫn thuộc về chính phủ Pakistan – cụ thể là Bộ Y tế và chính quyền các tỉnh – trong việc xây dựng và triển khai chính sách.

Giải pháp đề xuất: Lộ trình hành động ba giai đoạn

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các chương trình y tế công cộng tại Hàn Quốc và các quốc gia châu Á khác, tôi đề xuất một lộ trình hành động ba giai đoạn cho Pakistan:

Giai đoạn 1 (0-12 tháng): Xây dựng nền tảng – Ban hành chính sách sàng lọc ROP bắt buộc tại các bệnh viện công ở các thành phố lớn (Karachi, Lahore, Islamabad, Peshawar, Quetta). Đào tạo đội ngũ bác sĩ nhãn khoa và kỹ thuật viên về kỹ thuật sàng lọc ROP. Thiết lập hệ thống chuyển tuyến giữa các khoa sản, nhi và mắt.

Giai đoạn 2 (12-36 tháng): Mở rộng phạm vi – Triển khai chương trình tại các bệnh viện tuyến tỉnh và huyện. Đào tạo thêm 500-1.000 bác sĩ và kỹ thuật viên. Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về ROP để theo dõi và đánh giá.

Giai đoạn 3 (36-60 tháng): Bền vững hóa – Tích hợp sàng lọc ROP vào các chương trình chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em hiện có. Huy động nguồn lực từ ngân sách quốc gia và các nhà tài trợ quốc tế. Đánh giá độc lập và điều chỉnh chương trình dựa trên kết quả.

Một yếu tố quan trọng trong chiến lược này là 'chuyển giao nhiệm vụ' (task-shifting) – đào tạo các bác sĩ sơ sinh và kỹ thuật viên thực hiện sàng lọc ROP cơ bản, giảm tải cho các bác sĩ nhãn khoa chuyên sâu. Mô hình này đã được chứng minh hiệu quả tại Ấn Độ và một số quốc gia châu Phi, nơi nguồn nhân lực chuyên môn cũng rất hạn chế.

Câu chuyện từ sân bóng: Bài học về sự chuẩn bị và hệ thống

Tôi thường so sánh các hệ thống y tế với các đội bóng. Một đội bóng giỏi không chỉ có những ngôi sao xuất sắc, mà còn có một hệ thống chiến thuật vận hành trơn tru, với sự phối hợp nhịp nhàng giữa các tuyến. Al-Shifa Trust có thể được xem như một 'ngôi sao tấn công' – nhưng một mình họ không thể giành chiến thắng trong trận đấu chống lại bệnh mù lòa.

Pakistan cần xây dựng một 'hệ thống phòng ngự' vững chắc – đó là mạng lưới sàng lọc tại các bệnh viện trên toàn quốc. Cần có một 'hàng tiền vệ' – đó là đội ngũ bác sĩ sơ sinh và kỹ thuật viên được đào tạo bài bản. Và cần có một 'ban huấn luyện' – đó là chính phủ với vai trò hoạch định chính sách và phân bổ nguồn lực.

Trong bóng đá, một đội bóng thiếu sự chuẩn bị sẽ phải trả giá bằng những bàn thua. Trong y tế công cộng, sự thiếu chuẩn bị sẽ phải trả giá bằng đôi mắt của hàng nghìn trẻ em.

Kết luận: Thời điểm hành động là ngay bây giờ

Câu chuyện về bệnh võng mạc ở trẻ sinh non tại Pakistan không phải là một câu chuyện bi quan. Ngược lại, nó là một trong những cơ hội can thiệp y tế có hiệu quả nhất mà một quốc gia đang phát triển có thể thực hiện. Bệnh ROP có thể được phòng ngừa hoàn toàn nếu được sàng lọc và điều trị kịp thời.

Nhưng thời gian không chờ đợi ai. Mỗi năm trì hoãn đồng nghĩa với việc hàng nghìn trẻ em sẽ bước vào cuộc đời với bóng tối vĩnh viễn. Mỗi năm trì hoãn đồng nghĩa với việc gánh nặng kinh tế và xã hội sẽ ngày càng chồng chất.

Các bác sĩ tại Al-Shifa Trust đã lên tiếng. Các tổ chức quốc tế đã sẵn sàng hỗ trợ. Khu vực tư nhân có thể đóng góp. Điều còn thiếu duy nhất là ý chí chính trị và quyết tâm hành động từ chính phủ Pakistan.

Liệu các nhà hoạch định chính sách tại Islamabad có lắng nghe tiếng nói từ cộng đồng y tế? Liệu họ có nhìn thấy bức tranh lớn hơn – rằng đầu tư cho sàng lọc ROP hôm nay sẽ tiết kiệm hàng tỷ rupee cho ngân sách y tế trong tương lai? Liệu họ có đủ can đảm để đưa ra quyết định đúng đắn, ngay cả khi phải đối mặt với những áp lực chính trị và ngân sách hạn hẹp?

Câu trả lời cho những câu hỏi này sẽ quyết định số phận của hàng nghìn trẻ em Pakistan – những đứa trẻ xứng đáng có cơ hội được nhìn thấy ánh sáng mặt trời, khuôn mặt cha mẹ, và thế giới đầy màu sắc xung quanh chúng.